O czym jest książka „Psychologia Oszukiwania”?

Książka pod tytułem „Psychologia Oszukiwania. Jak oszukujemy i jesteśmy oszukiwani” autorstwa Kamila Zielińskiego pozwala nam zrozumieć rządzące ludźmi mechanizmy, które sprawiają, że kłamiemy lub wierzymy w kłamstwa – zarówno swoje jak i cudze.

Dlaczego warto przeczytać książkę „Psychologia Oszukiwania”?

Ten kto uważa się za mówiącego prawdę za każdym razem, odkryje, że nie raz skusił się na białe kłamstwo lub „naciąganie rzeczywistości”, a ten kto uważa, że nie nabierze się na żadną sztuczkę i że żadna reklama czy oszustwo na niego nie podziała, może się zaskoczyć.

Jakie tematy są poruszone w książce „Psychologia Oszukiwania”?

Książka jest podzielona na trzy części. Pierwsza tłumaczy czym jest kłamstwo, dlaczego powstaje i czy da się je rozpoznać. Druga część książki pokazuje czym staje się kłamstwo rozpropagowane przez media i nowe technologie. Trzecia część książki dotyczy oszustw, w tym psychologii i rodzajów oszustw, stosowanych technik, oraz zawiera krótkie notki o najsłynniejszych i najbardziej spektakularnych oszustach.

Część I – Kłamstwo

Autor zaczyna od definicji kłamstwa i jego motywów oraz wskazuje, że powstaje ono albo przez ukrywanie, albo przez fałszowanie. Dalej możemy poznać opisy każdego rodzaju kłamstwa i ich szczególne przypadki.

Rodzaje kłamstw

16 opisanych rodzajów kłamstw to:

1. udawanie,
2. kłamstwa z premedytacją,
3. kłamstwa altruistyczne,
4. kłamstwa defensywne,
5. kłamstwa w dobrej wierze,
6. kłamstwa manipulacyjne
7. kłamstwa systemowe,
8. kłamstwa kompulsywne,
9. kłamstwa absurdalne,
10. kłamstwa przez fałszywą atrybucję
11. kłamstwa przez fałszywą prawdomówność,
12. kłamstwa z użyciem półprawdy,
13. kłamstwa przez podstęp błędnego wnioskowania,
14. kłamstwa przez minimalizowanie,
15. kłamstwa przez maksymalizowanie,
16. kłamstwa przez normalizowanie.

Mechanizmy psychologiczne wspierające kłamanie.

Z książki, możemy się dowiedzieć jakie mechanizmy psychologiczne wpływają na potrzebę kłamania i na czym one polegają.

10 mechanizmów psychologicznych opisanych przez autora to:

1. dysonans poznawczy,
2. heurystyki,
3. reguła lubienia i sympatii,
4. efekt kłamcy zaufanego,
5. nierealistyczny optymizm,
6. konformizm,
7. efekt społecznych oczekiwań,
8. efekt ślepej plamki,
9. autoprezentacja,
10. mitomania.

Kamil Zieliński wskazuje, że w przypadku autoprezentacji  występuje duża pokusa, by skorzystać z jednego z wyżej wymienionych rodzajów kłamstw, aby ukazać lepszy obraz siebie niż jest on w rzeczywistości.

Wykrywanie kłamstw – fakty i mity.

Ostatni fragment pierwszej części książki dotyczy wykrywania kłamstw. Autor rozprawia się z mitami i wykazuje, że wykrywacze kłamstw, mowa ciała, mikroekspresje, używane słowa i tembr głosu, czasami zdradzają kłamstwo, ale czasem mogą być wyrazem silnych emocji (stresu, lęku, podenerwowania) gdy ktoś mówi prawdę. Dlatego należy bardzo uważać zanim kogoś oskarży się o kłamstwo, chyba że ma się naprawdę mocne dowody.

Część II – Dezinformacje i fake newsy

W drugiej części książki „Psychologia Oszukiwania”, Kamil Zieliński wyjaśnia czym jest dezinformacja i dlaczego jej ulegamy.

Występuje kilka zjawisk, które zwiększają naszą podatność:

• efekt śpiocha
• efekt domniemania prawdy
• efekt potwierdzenia
• efekt odwrotnego działania.

Następnie autor pokazuje jakim rodzajom dezinformacji najczęściej ulegamy.
Są to:

• fałszywe wiadomości (fake newsy),
• fałszywa wiedza (fake science),
• pseudoscience (pseudo wiedza).

Kamil Zieliński opisuje konsekwencje ulegania dezinformacjom, ale równolegle podaje nam antidotum takie jak:

• krytyczne myślenie,
• poziom istotności dowodów,,
• metoda Sokratesa
• CRAAP,
• Narzędzia weryfikacji danych; są to między innymi
  • https://demagog.org.pl/
  • https://fakenews.pl/
  • https://oko.press/
  • https://images.google.com/ – do sprawdzenia, gdzie użyto danego zdjęcia
  • https://trends.google.com/trends/ – do sprawdzenia, kiedy dana informacja była po raz pierwszy opublikowana.

Część III – Oszustwa

Trzecia część „Psychologii Oszukiwania” dotyczy bardzo ciekawego tematu oszustw. Najpierw, autor podaje definicję oszustwa, a potem wskazuje, że gdy ktoś nie narusza prawa, to pewnego rodzaju oszustwo jest traktowane jako rodzaj „gry” w marketingu czy sprzedaży. Następnie Kamil Zieliński omawia psychologię oszusta i jego ofiar, etapy oszukiwania,  najbardziej znane typy oszustw oraz 10 najpopularniejszych socjotechnik.

Końcowa część książki to krótkie historie najbardziej znanych oszustów i lekcje jakie możemy wynieść ucząc się na błędach ich ofiar by samemu nie ulec oszustwu.

Psychologia oszusta i jego ofiar

Kamil Zieliński porusza temat psychologii oszusta i oszukiwanych. Ci pierwsi zazwyczaj cechują się przynależnością do mrocznej triady.

Mroczna triada to:

• makiawelizm,
• narcyzm,
• psychopatia.

Trzy czynniki motywujące do popełnienia oszustwa to:

• presja,
• uzasadnienie,
• możliwość.

Podatność na oszustwo może wynikać z:

• cech osobowości (np. nadmierna ufność, nierealistyczny optymizm, niska samoocena, chęć pomocy);
• sytuacji życiowej ( izolacja społeczna, problemy emocjonalne, starszy wiek, trudna sytuacja finansowa);
• Czynniki społeczne ( wysoka podatność na presję społeczną – często wykorzystywana w sektach).

Bez względu na rodzaj oszustwa, często podstawą każdego z nich jest:

• wykorzystanie emocji i lęków ofiary (huśtawka emocjonalna),
• niewielka początkowa inwestycja,
• narzędzia OSINT – czyli biały wywiad.

Etapy oszukiwania

W książce „Psychologia Oszukiwania” jest wymienionych i opisanych 7 etapów oszukiwania:

1. Wybranie ofiary,
2. Zbudowanie zaufania,
3. Prezentacja oszustwa (oferty),
4. Manipulacja emocjonalna i wywieranie presji (np. reguła niedostępności, reguła wzajemności),
5. Zainwestowanie czyli przekazanie danych lub pieniędzy przez ofiarę,
6. Zniknięcie oszusta,
7. Po oszustwie (porażka ofiary, która może nie zgłosić sprawy ze wstydu).

Najbardziej typowe rodzaje oszustw

W tej sekcji autor wyjaśnia na czym polegają najbardziej typowe oszustwa.

12 najbardziej typowych oszustw to:

1. Oszustwo na blika,
2. Nigeryjski szwindel,
3. Phishing i jego odmiany,
4. Oszustwo na dopłatę do paczki,
5. Oszustwo na wnuczka ( i odmiany tej metody),
6. Gra w „trzy karty” (lub „trzy kubki”),
7. Oszustwo na fałszywą wycieczkę sakralną (pielgrzymkę),
8. Prezentacja sprzętu (np. garnków, pościeli, sprzętu medycznego),
9. Oszustwo na fałszywą polisę ubezpieczeniową,
10. Piramida finansowa ( schemat Ponziego, MLM, crowdfunding),
11. Misseling,
12. Oszustwo na fałszywą pracę.

10 socjotechnik oszustów

Następnie Kamil Zieliński opisuje najpopularniejsze socjotechniki wykorzystywane przez oszustów tłumacząc jak one wpływają na ofiary oszustwa.

10 socjotechnik wykorzystywanych przez oszustów to:

• Wzbudzanie zaufania (tzw. pretekst),
• Presja czasu (pilność, pośpiech),
• Autorytet (fałszywy ekspert),
• Wzbudzanie emocji (strach, litość, euforia),
• Technika „na ratunek” lub „na bohatera”,
• Technika „drzwiami w twarz” i „stopy w drzwiach”,
• Społeczny dowód słuszności („wszyscy to robią”),
• Fałszywa tożsamość / deep fake / klonowanie kont,
• Technika małego ryzyka (na próbę),
• Technika zastraszania (strach przed konsekwencjami).

Prawdziwe historie oszustów

W tej sekcji, możemy poznać barwne historie mistrzów fachu, którzy zwiedli setki jeśli nie tysiące osób, zyskując prestiż  lub pieniądze. Motywacja ich nie zawsze była głównie finansowa, czasami po prostu pragnęli luksusowego życia, poważania i szacunku od innych, barwnego życiorysu, podziwu. Część z nich dosięgła kara, niektórzy znikli z radaru, o części z nich napisano książki i nakręcono filmy lub seriale, których tytuły autor skwapliwie wymienia.

10 oszustów, których opisuje Kamil Zieliński w książce „Psychologia Oszukiwania”  to:

1. Czesław Śliwa – fałszywy konsul austriacki w PRLu;
2. Frank Abagnale – fałszywy pilot, lekarz i prawnik;
3. Ferdinand Waldo Demara – fałszywy chirurg, zakonnik, nauczyciel i inżynier;
4. Jacek Niszczota – fałszywy rabin z koneksjami;
5. Gregor McGregor – fałszywy władca nieistniejącego królestwa;
6. Charles Ponzi – twórca jednej z najsłynniejszych piramid finansowych;
7. Jordan Belfort – oszust finansowy, który został celebrytą, motywatorem i autorem książek;
8. Elizabeth Holmes – właścicielka firmy Theranos oferująca badanie krwi z 1 kropli;
9. Anna Sorokin – fałszywa dziedziczka olbrzymiej fortuny;
10. Oszuści medyczni – nowocześni szarlatani.

Każda historia jest podsumowana tak, by wynieść z niej lekcje na przyszłość.

Autooszustwa

Ostatni fragment książki dotyczy tego jak sami się potrafimy oszukiwać – nie zawsze świadomie. Kamil Zieliński tłumaczy mechanizm każdego z autooszustw.

6 sposobów na oszukiwanie siebie to:

1. syndrom oszusta;
2. błędy poznawcze;
   1. efekt potwierdzenia,
   1. efekt Dunninga Krugera,
   1. iluzja kontroli,
   1. racjonalizacja,
3. media społecznościowe;
4. licencja moralna;
5. przesadny optymizm;
6. oszustwa pamięci.

Jakie refleksje wzbudza książka „Psychologia Oszukiwania”?

Po przeczytaniu książki „Psychologia Oszukiwania” dochodzi się do wniosku, że trudno na tym świecie znaleźć stuprocentową prawdę, jeśli oszukujemy siebie, innych i sami bywamy oszukiwani lub okłamywani. Oczywiście rodzaj kłamstwa i jego konsekwencje mogą być błahe lub poważne, co warto mieć na uwadze.

Ważny wniosek z książki jest taki, że mechanizmy psychologiczne wraz z „profesjonalizmem” oszustów mogą zmylić każdego. Dlatego zamiast buńczucznie mówić, że „ja nigdy się nie dam nikomu nabrać”, warto zapoznać się z najbardziej typowymi metodami oszustów by nie „wpaść” w standardową pułapkę.

Kiedy dostajemy „ofertę życia” i musimy bardzo szybko podjąć decyzję, niech nam się zapali w  głowie czerwona ostrzegawcza lampka. Gdy oferta jest zbyt dobra, by była prawdziwa i nie mamy czasu na jej weryfikację, bezpieczniej jest odpuścić tę „życiową okazję”, by nie stała się „życiową porażką”.

Gdzie znaleźć więcej informacji o oszustwach i manipulacjach?

Na stronie Neony Szeptem możesz znaleźć wiele zebranych wartościowych informacji o manipulacjach (także w Kościele)

• Polecane książki o manipulacjach
• Rekomendowane artykuły o manipulacjach (także w Kościele)
• Wartościowe podkasty o manipulacjach (także w Kościele)
• Strony i kanały YouTube dotyczące manipulacji

Gdzie szukać opisów kolejnych wartościowych książek?

Listę polecanych książek, uporządkowanych według tematyki znajdziesz na podstronie o książkach. Niektóre z nich mają już moje recenzje. Jeśli interesują cię tylko zrecenzowane dzieła, to zajrzyj do tej kategorii – tam znajdziesz moje recenzje, w kolejności odwrotnie chronologicznej.

Chcesz więcej recenzji? Wesprzyj Neony Szeptem!

Zostań Patronem – Zapraszam na Patronite!